AI-robuuste formatieve toetsing

Thema 4. AI-robuuste formatieve toetsing

Introductie

Formatief toetsen krijgt in een tijd van generatieve AI een nog belangrijkere rol. Juist in formatieve momenten kunnen studenten oefenen, fouten maken, feedback krijgen en leren hoe zij AI kritisch en verantwoord gebruiken. Recente Npuls-handreikingen benadrukken dat AI niet alleen een risico is voor toetsing, maar ook een aanleiding om leerprocessen beter zichtbaar te maken en studenten gerichter te begeleiden in hun ontwikkeling. UNESCO en de Europese Commissie leggen daarbij dezelfde nadruk: docenten en studenten hebben AI-geletterdheid nodig, inclusief kritisch omgaan met output, ethisch bewustzijn en het vermogen om menselijk oordeel centraal te houden. (Npuls)

Voor mbo- en hbo-docenten is dit thema belangrijk omdat formatieve toetsing de plek is waar studenten veilig kunnen oefenen met AI, zonder dat elk product meteen als eindbewijs van beheersing hoeft te gelden. Dat maakt het mogelijk om studenten te leren hoe zij AI kunnen gebruiken om ideeën te verkennen, feedback te vergelijken, teksten te verbeteren of keuzes te verantwoorden, terwijl de docent zicht houdt op begrip, redenering en groei. Jisc beschrijft dit als een context waarin AI soms bewust kan worden omarmd, juist omdat het leerproces dan rijker en explicieter kan worden gemaakt. (Jisc)

In dit thema leren deelnemers daarom hoe zij formatieve activiteiten kunnen ontwerpen die niet alleen “AI toestaan”, maar die ook echt AI-robuust zijn. Dat betekent hier: de activiteit blijft leerzaam en bruikbaar, ook als AI beschikbaar is, omdat het denken, kiezen, vergelijken en verantwoorden van de student centraal blijft staan. De nadruk ligt dus niet op controle achteraf, maar op het ontwerpen van leeractiviteiten waarin AI het leerproces ondersteunt zonder het leren over te nemen. (Npuls)

Leerresultaten

Na afloop van dit thema kan de deelnemer:

• uitleggen wat het verschil is tussen formatief toetsen en summatief beoordelen in een AI-rijke leeromgeving;

• beschrijven waarom formatieve toetsing een geschikte plek is om studenten met AI te leren omgaan;

• drie formatieve leeractiviteiten ontwerpen waarin AI weloverwogen wordt ingezet of begrensd;

• per activiteit aangeven welk leerdoel centraal staat en welk bewijs van leren zichtbaar wordt;

• feedbackcriteria formuleren die gericht zijn op begrip, redenering, keuzes en verantwoording. (Npuls)

Prestatie

De deelnemer ontwerpt drie AI-robuuste formatieve leeractiviteiten voor een eigen les, module, keuzedeel of onderwijseenheid. Bij elke activiteit beschrijft de deelnemer het leerdoel, de rol van AI, de studentinstructie, het gewenste leerproces en de manier waarop feedback wordt gegeven. (Npuls)

Prestatie-indicatoren

De prestatie is voldoende wanneer de deelnemer:

• drie duidelijke formatieve activiteiten uitwerkt;

• per activiteit benoemt welk leerdoel centraal staat;

• per activiteit aangeeft of AI wordt gebruikt, begrensd of tijdelijk uitgesloten;

• zichtbaar maakt wat de student zelf moet doen, beoordelen of verantwoorden;

• feedbackpunten formuleert die passen bij het leerdoel;

• laat zien dat de activiteit uitvoerbaar is in de eigen mbo- of hbo-context. (Npuls)

Inhoud

1. Wat is AI-robuuste formatieve toetsing?

AI-robuuste formatieve toetsing is formatief toetsen dat zinvol blijft wanneer studenten toegang hebben tot generatieve AI. De activiteit is dan zo ontworpen dat niet alleen een eindantwoord telt, maar vooral het leerproces van de student zichtbaar wordt. Dat kan bijvoorbeeld door studenten te laten vergelijken, verbeteren, motiveren, selecteren of reflecteren op AI-output. Npuls benadrukt dat een stevige basiskennis nodig blijft om output kritisch te kunnen beoordelen en dat AI leerprocessen kan ondersteunen, maar niet mag overnemen. (Npuls)

In de praktijk betekent dit dat de docent anders kijkt naar wat er tijdens het oefenen verzameld wordt. Niet alleen het “goede antwoord” is relevant, maar ook de manier waarop de student daartoe komt. Denk aan conceptversies, keuzes tussen alternatieven, een promptlog, een korte reflectie, peerfeedback of een mondeling checkmoment. Daardoor wordt formatieve toetsing sterker, omdat niet alleen zichtbaar wordt wat een student produceert, maar ook hoe de student denkt en leert. (Npuls)

2. Waarom formatieve toetsing juist nu belangrijker wordt

Wanneer docenten alleen kijken naar eindproducten, wordt het moeilijker om te zien wat een student zelfstandig heeft geleerd. Formatieve toetsing maakt het mogelijk om eerder in het proces mee te kijken en studenten gerichte feedback te geven. Dat helpt niet alleen tegen oppervlakkig gebruik van AI, maar versterkt ook zelfregulatie en bewust leren. De Npuls-visie benoemt expliciet dat toetsing moet bijdragen aan het ondersteunen en versterken van leerprocessen, juist in AI-gedreven onderwijscontexten. (Npuls)

De Europese Commissie benadrukt daarnaast dat docenten studenten moeten helpen om AI-systemen positief, kritisch en ethisch te benaderen. Formatieve activiteiten zijn daarvoor heel geschikt, omdat fouten daar nog onderdeel van het leren mogen zijn. Een student kan dan bijvoorbeeld ontdekken dat AI een overtuigend maar onjuist antwoord gaf, en juist van die ontdekking leren. UNESCO koppelt dit aan AI-pedagogiek en professionele docentbekwaamheid: niet alleen weten dát AI bestaat, maar ook pedagogisch kunnen sturen op verantwoord gebruik. (Publications Office of the EU)

3. Welke formatieve activiteiten werken goed?

Sterke formatieve activiteiten zijn activiteiten waarin studenten actief moeten nadenken over kwaliteit. Een eerste voorbeeld is het vergelijken van twee AI-antwoorden op dezelfde vraag, waarbij studenten moeten aanwijzen welk antwoord bruikbaarder is en waarom. Een tweede voorbeeld is het verbeteren van AI-output: studenten krijgen een door AI gegenereerde tekst of oplossing en moeten fouten, vaagheden of onjuiste aannames aanwijzen en herstellen. Een derde voorbeeld is een promptlog of werklog, waarin de student kort vastlegt welke vraag aan AI is gesteld, wat de uitkomst was en wat daarvan wel of niet bruikbaar bleek. Zulke activiteiten passen goed bij de Npuls-benadering van AI-gedreven toetstaken, waarin kritisch gebruik, zicht op het proces en constructive alignment centraal staan. (Npuls)

Andere bruikbare vormen zijn peerfeedback met AI als extra vergelijkingsbron, korte mondelinge feedbackmomenten, conceptproducten met herziening en reflectie op de betrouwbaarheid van bronnen of antwoorden. Jisc’s driedeling helpt ook hier: soms kies je ervoor AI bewust in te zetten, soms begrens je het gebruik zodat studenten eerst zelf nadenken, en soms laat je AI pas achteraf in beeld komen. De keuze hangt steeds af van het leerdoel. (Jisc)

4. Wat betekent dit voor mbo en hbo?

In het mbo zal AI-robuuste formatieve toetsing vaak gekoppeld zijn aan beroepshandelingen, werkprocessen en concreet taalgebruik. Een student Verpleegkunde kan bijvoorbeeld een door AI gegenereerd zorgadvies beoordelen op bruikbaarheid in een praktijksituatie. Een student Bouw kan een AI-gegenereerd stappenplan vergelijken met de veiligheidsprocedures die in de opleiding gelden. De formatieve waarde zit dan niet in de AI-output zelf, maar in de professionele beoordeling van die output door de student. (Npuls)

In het hbo zal vaker worden gewerkt met analyse, afweging, argumentatie en ontwerpkeuzes. Een student kan bijvoorbeeld AI laten meedenken over een onderzoeksopzet, maar moet daarna zelf verantwoorden welke keuzes bruikbaar zijn en welke niet. Ook kan een student twee verschillende AI-antwoorden kritisch vergelijken op kwaliteit, brongebruik of toepasbaarheid in de beroepscontext. In beide sectoren geldt hetzelfde principe: AI mag helpen bij het leren, maar de student moet zichtbaar blijven denken, kiezen en verantwoorden. (Npuls)

5. Hoe geef je goede feedback?

Feedback in AI-robuuste formatieve toetsing richt zich minder op alleen het eindresultaat en meer op de kwaliteit van het leerproces. Goede feedback gaat dan bijvoorbeeld over: heeft de student relevante keuzes gemaakt, kan de student uitleggen waarom een antwoord wel of niet bruikbaar is, herkent de student fouten of bias, en laat de student zien dat hij of zij begrijpt wat verbeterd moet worden? Dit sluit aan bij de Europese richtlijnen, die nadruk leggen op kritisch en ethisch omgaan met AI, en bij UNESCO’s competenties rond menselijke regie en pedagogische inzet van AI. (Publications Office of the EU)

Voor docenten helpt het om feedbackvragen eenvoudig en doelgericht te houden. Bijvoorbeeld: Wat heb je van het AI-antwoord overgenomen? Wat heb je bewust niet overgenomen? Hoe weet je dat jouw versie beter past bij het leerdoel? Zulke vragen stimuleren eigenaarschap en voorkomen dat formatieve toetsing verandert in alleen “controle op AI-gebruik”. De waarde zit juist in het leergerichte gesprek. (Npuls)

6. Wat betekent dit voor de eigen praktijk?

Voor de eigen praktijk betekent dit thema dat een docent niet per se meer toetsen hoeft toe te voegen, maar formatieve momenten slimmer kan ontwerpen. Een bestaande opdracht kan vaak al sterker worden door een extra stap toe te voegen: laat studenten een AI-antwoord beoordelen, een conceptversie herzien, een korte toelichting geven of een keuze verantwoorden. Daardoor wordt het leerproces zichtbaarder zonder dat de werkdruk automatisch enorm stijgt. (Npuls)

Het belangrijkste is dat de docent vooraf bepaalt wat de student in een formatieve activiteit moet leren. Daarna volgt pas de keuze of AI daarbij helpt, beperkt wordt of even geen rol speelt. Die volgorde voorkomt dat de tool leidend wordt. Precies dat is de lijn in de recente handreikingen: leerdoelen en onderwijsactiviteiten blijven het kompas, ook in AI-rijke leeromgevingen. (Npuls)

Toetsing

Formatieve opdracht

Ontwerp drie AI-robuuste formatieve leeractiviteiten voor een eigen les, module, keuzedeel of onderwijseenheid van ongeveer 1 tot 2 pagina’s in totaal.

Beantwoord per activiteit deze vijf vragen:

1. Welk leerdoel staat centraal?

2. Wat moeten studenten concreet doen?

3. Welke rol krijgt AI: gebruiken, begrenzen of uitsluiten?

4. Welk leerproces of welke denkstap wil je zichtbaar maken?

5. Op welke punten geef jij feedback? (Npuls)

Ontwikkelingsgerichte feedbackcriteria

De feedback op deze opdracht richt zich op:

• helderheid: is de activiteit duidelijk beschreven voor student en docent;

• leergerichtheid: sluit de activiteit zichtbaar aan op een leerdoel;

• bewuste AI-keuze: is helder waarom AI hier wel, beperkt of niet wordt gebruikt;

• zicht op denken: maakt de activiteit het redeneren, kiezen of verbeteren van de student zichtbaar;

• uitvoerbaarheid: is de activiteit realistisch in jouw mbo- of hbo-context. (Npuls)

Concrete prompts voor het uitvoeren van de prestatie

Prompt 1 – formatieve activiteit ontwerpen

Ik geef les in [mbo/hbo], opleiding [naam]. Ontwerp een formatieve leeractiviteit passend bij dit leerdoel: [plak leerdoel]. Zorg dat studenten AI alleen gebruiken als hulpmiddel en dat hun eigen denken zichtbaar blijft.

Prompt 2 – AI-output kritisch laten beoordelen

Maak een korte formatieve opdracht voor studenten waarin zij een door AI gegenereerd antwoord moeten beoordelen op juistheid, bruikbaarheid en kwaliteit. Schrijf de opdracht in eenvoudige taal.

Prompt 3 – promptlog of werklog uitwerken

Geef een eenvoudig format voor een promptlog of werklog waarmee studenten kunnen laten zien hoe zij AI hebben gebruikt, wat bruikbaar was en wat zij hebben aangepast.

Prompt 4 – feedbackvragen formuleren

Bedenk 6 feedbackvragen die ik als docent kan gebruiken bij een formatieve activiteit waarin studenten AI-output vergelijken, verbeteren of beargumenteren.

Prompt 5 – mbo-variant

Ontwerp een AI-robuuste formatieve activiteit voor mbo-studenten in [opleiding], gekoppeld aan een beroepssituatie. Laat zien wat de student zelf moet beoordelen of uitvoeren.

Prompt 6 – hbo-variant

Ontwerp een AI-robuuste formatieve activiteit voor hbo-studenten in [opleiding], gekoppeld aan analyse, argumentatie of ontwerpkeuzes. Laat zien hoe de student keuzes moet verantwoorden.

Prompt 7 – bestaande activiteit verbeteren

Ik gebruik nu deze leeractiviteit: [beschrijving]. Geef twee kleine en twee grotere aanpassingen om deze activiteit formatief sterker en AI-robuuster te maken.

Prompt 8 – studentinstructie schrijven

Schrijf een korte studentinstructie voor een formatieve opdracht waarin AI gebruikt mag worden. Maak duidelijk wat wel mag, wat niet mag en waarop feedback wordt gegeven.

Prompt 9 – zelfcontrole op samenhang

Controleer of deze formatieve activiteit goed aansluit op mijn leerdoel en of het denken van de student voldoende zichtbaar wordt: [plak activiteit en leerdoel]. Geef concrete verbeterpunten.

Bronnenlijst in APA 7

• Attewell, S. (2024, April 22). Exploring AI and assessment – avoid, outrun or embrace. Jisc.

• Beekman, K., Draaijer, S., Beckers, J., Schagen, E., & Hofman, I. (2025a). Aanpakken voor het ontwerpen van AI-gedreven toetstaken (Handreiking 3). Npuls.

• European Commission, Directorate-General for Education, Youth, Sport and Culture. (2022). Ethical guidelines on the use of artificial intelligence (AI) and data in teaching and learning for educators. Publications Office of the European Union.

• Miao, F., & Cukurova, M. (2024). AI competency framework for teachers. UNESCO.

• Npuls. (2025, May 27). Visie op toetsing, examinering en AI + handreikingen. Npuls.

• Het volgende thema is Thema 5: AI-robuuste summatieve toetsing.

COLOFON en disclaimer

Deze website is ontwikkelt door Allard Strijker. Zie www.allardstrijker.nl voor meer infomatie en achtergrond. De website is ontwikkelt als showcase AI. De teksten zijn dus ook hoofdzakelijk gegenereerd door AI, de inhoud is gecontroleerd op fouten en hersteld waar nodig. Gebruik is volledig op eigen risico.

Promptverantwoording

De prompt om de inhoud te genereren is als volgt, persoonlijke instellingen en eerdere resultaten daargelaten. Resultaten in het verleden geven dus geen garantie voor de toekomst en mijn resultaten zullen niet overeenkomen met gebruikers van anderen. Zie ook basis AI kennis.

Prompt

Werk Thema [nummer en titel] uit voor een online cursus over AI en toetsing voor mbo- en hbo-docenten met minimale AI-kennis.

Gebruik exact deze structuur:

- Introductie

- Leerresultaten

- Prestatie

- Prestatie-indicatoren

- Inhoud

- Toetsing

- Concrete prompts voor het uitvoeren van de prestatie

- Bronnenlijst in APA 7

Eisen:

- eenvoudige, concrete taal

- geen abstracte beleidstaal

- expliciete koppeling tussen thema en prestatie

- voorbeelden uit mbo en hbo

- APA-verwijzingen in de lopende tekst

- volledige APA-bronnenlijst achteraf

- direct bruikbaar in een online cursus of LMS

- concrete voorbeeldprompts voor Copilot